VIỆC Queens Park Rangers từng sử dụng nhiều sân nhà hơn bất kỳ câu lạc bộ nào khác thuộc Football League đã được ghi chép rất đầy đủ.
Cuối cùng, họ ổn định tại Loftus Road vào năm 1917, nơi các hoạt động cá cược Championship ngày nay có thể diễn ra.
Một trong những công trình nghiên cứu bóng đá chuyên sâu nhất mà tôi từng thực hiện là truy tìm vị trí chính xác của tất cả các sân nhà cũ của QPR, ngược về tận thời Victoria. Sau đó, tôi lần lượt đến từng địa điểm, đi bộ quanh đó và xem ngày nay còn lại những gì.
Dưới đây là bản tóm lược cuộc điều tra chuyên sâu của tôi…
SÂN WELFORD 1886-1888
Rangers bắt đầu thi đấu vào năm 1886 tại sân Welford, thuộc sở hữu của hãng sữa J. Welford & Son. Một số cuốn sách lịch sử mô tả đây là sân bóng nằm phía sau quán rượu The Case Is Altered, về phía nam ga Kensal Rise.
Mặc dù quán rượu đã bị phá hủy trong các cuộc oanh tạc thời chiến, tôi xác định rằng trước đây nó tọa lạc tại số 768 Harrow Road, Kensal Green, London NW10. Một tấm bản đồ từ cuối những năm 1800 cho thấy phía sau quán từng có một khoảng đất trống kéo dài, được bao quanh bởi Pember Road, Wellington Road và Warfield Road.
Hiện trạng địa điểm
Tôi đi bộ một vòng quanh toàn bộ khu vực này, nơi hiện đã được xây kín bằng nhà ở. Tôi ước tính khu đất có diện tích xấp xỉ một sân bóng đá. Vì vậy, tôi kết luận sân nhà đầu tiên của QPR nằm đâu đó quanh Wellington Road, NW10.
SÂN LONDON SCOTTISH, BRONDESBURY 1888-1891
Năm 1888, QPR chuyển tới sân London Scottish ở Brondesbury, London NW6. Ưu điểm của địa điểm này là cơ sở vật chất tốt hơn nhiều và sân được rào kín hoàn toàn. London Scottish Rugby Club cũng sử dụng sân trong cùng giai đoạn.
Một trang trong Cẩm nang QPR mùa 1890/91 có ghi: “Phòng thay đồ và sân thi đấu, khán đài Pavilion, sân Brondesbury, Salusbury Road”. Đáng tiếc, Rangers rời sân London Scottish vào năm 1891 vì mặt sân liên tục bị ngập nước gần như mỗi khi trời mưa.
Hiện trạng địa điểm
Salisbury Road dài nửa dặm, kéo từ ga Brondesbury Park ở phía bắc tới ga Queen’s Park ở phía nam.
Hiện nơi đây là sự đan xen giữa cửa hàng, nhà ở và trường học. Tuy nhiên, tất cả những công trình này không để lại bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy sân bóng của QPR từng nằm ở đâu.
BARN ELMS 1891
Barn Elms là địa điểm duy nhất Queens Park Rangers từng thi đấu ở phía nam sông Thames.
Theo các bài báo cũ, có vẻ QPR đã sử dụng Barn Elms trong phần lớn mùa đông năm 1891. Fulham FC từng thi đấu tại đây vào năm 1888.
Hiện trạng địa điểm
Đây là một tổ hợp thể thao đa năng được các đội bóng phong trào sử dụng, nằm trên Queen Elizabeth Walk ở Barnes, London SW13.
Khi lái xe vào bãi đỗ rộng rãi, tôi thấy trước mặt mình là tòa nhà “London Marathon Pavilion” đầy bề thế.
Đột nhiên, sự chú ý của tôi nhanh chóng đổ dồn vào sân bóng. Sân nằm ở góc ngoài cùng bên trái của khu đất và được bao quanh bởi một đường chạy điền kinh.
Rồi khi tiến lại gần sân, tôi gần như không thể tin vào mắt mình! Bên đường biên vẫn còn một khán đài cổ kính và lỗi thời.
Gồm năm hàng bậc đứng, một mái che uốn cong và phủ kín hình vẽ graffiti, khán đài có thể phục vụ khoảng 100 khán giả. Liệu đây có phải là khu vực dành cho khán giả đầu tiên trong lịch sử QPR?
Chú thích: Khán đài cũ đã được thay bằng một công trình mới kể từ sau chuyến thăm của tôi.
HOME FARM 1891
Vị trí của Home Farm tại Kensal Green từ lâu luôn là một bí ẩn.
Quá trình nghiên cứu tỉ mỉ giúp tôi tìm thấy một mục trong danh bạ thương mại Kelly’s từ đầu những năm 1890, ghi địa chỉ của Home Farm là Harrow Road, London NW10.
Vì vậy, tôi tin rằng Home Farm thực sự nằm trên Harrow Road, về phía tây sân Welford và theo hướng ga Kensal Green.
Một bài viết trên tờ All Sports Weekly cho biết QPR rời Home Farm sau khi họ “bị đuổi khỏi đó vì nhu cầu xây dựng”.
Hiện trạng địa điểm
Đoạn đường này dài nửa dặm. Tôi quan sát thấy cả nhà ở lẫn bất động sản thương mại, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy sân bóng của QPR từng nằm ở đâu.
CÂU LẠC BỘ CRICKET KILBURN 1892-1893
Địa điểm này nằm tại khu vực nay là Harvist Road, London NW6. Tuy nhiên, khi xem một tấm bản đồ từ những năm 1890, tôi biết con đường trước đây có tên Mortimer Road.
Bản đồ cho thấy một địa điểm thể thao khả dĩ trên khoảng đất trống dọc Mortimer Road, phía tây Queen’s Park và trước giao lộ với Chamberlayne Wood Road, dù không có sân cricket nào được đánh dấu cụ thể. Tuy nhiên, cũng có khả năng sân cricket nằm ngay bên trong Queen’s Park.
Hiện trạng địa điểm
Con đường dài ba phần tư dặm. Queen’s Park nằm ở phía bắc, ngoài ra còn có rất nhiều nhà ở. Phần lớn là những ngôi nhà cuối thời Victoria và thời Edward, được xây dựng từ khoảng năm 1895, vì vậy mọi dấu tích của sân QPR đều đã biến mất từ lâu.
GUN CLUB 1893-1896
Gun Club nằm tại Wormwood Scrubs, Wood Lane, London W12. Đây là một địa điểm khép kín và có phòng thay đồ.
Một quầy thu tiền được bố trí để bán vé vào xem các trận đấu. Khu vực thi đấu của QPR được bao quanh bởi lối đi bộ và là một phần của khu đất lớn hơn, nơi còn có cả trường bắn súng trường.
Khi xem bản đồ năm 1893, tôi phát hiện khách sạn Rifle Pavilion Hotel, sau này được gọi là The Pavilion, nằm phía nam giao lộ North Pole Road và Wood Lane. Do Wormwood Scrubs nằm ở phía tây Wood Lane, Gun Club có thể từng nằm trong khu vực này — đặc biệt khi tôi thấy trên bản đồ có địa danh “Pigeon Shooting Ground”, tức trường bắn chim bồ câu. Ngày nay, đó là vị trí của sân vận động Linford Christie.
Hiện trạng địa điểm
Được người dân địa phương gọi là “The Scrubs”, khu đất trống rộng 200 mẫu Anh này nằm phía sau những tòa nhà nhà tù và bệnh viện bề thế. Nơi đây có 20 sân bóng đá, hai sân rugby, các khu vực dành cho môn hurling và bóng chày trẻ, cùng một câu lạc bộ cưỡi ngựa nhỏ. Trong khi đó, 11 sân cricket được kẻ vào mùa hè.
Sân vận động Linford Christie là một phần không thể tách rời của Wormwood Scrubs. Sân mở cửa năm 1967 và ban đầu có tên West London Stadium. Trong những năm gần đây, các câu lạc bộ thuộc Middlesex League đã sử dụng sân để thi đấu bóng đá.
Dù Wormwood Scrubs vẫn là một trung tâm thể thao địa phương nhộn nhịp và được ưa chuộng, tôi không thể xác định bất kỳ dấu tích nào của Gun Club.
KHU SÂN ĐIỀN KINH QUỐC GIA 1896-1901, 1902-1904, 1915-1917
Một tấm bản đồ năm 1894 cho thấy sân vận động nằm phía bắc ga Kensal Rise, giữa College Road và Chamberlayne Road.
Sân có đường chạy bằng xỉ bao quanh mặt sân bóng đá và một khu pavilion ở phía bắc. Khu vực dành cho khán giả chủ yếu là những bờ dốc tráng nhựa không có mái che.
Bản đồ thể hiện hai lối đi dài dẫn vào khu sân điền kinh — một từ College Road và một đi thẳng từ ga Kensal Rise.
QPR rời khu sân điền kinh quốc gia vào năm 1901 khi chủ đất quyết định chấm dứt hợp đồng thuê. Tuy nhiên, sau đó QPR còn trở lại thi đấu thêm hai giai đoạn, còn Hendon FC cũng từng chơi tại đây một thời gian.
Năm 1917, khu sân điền kinh quốc gia bị trưng dụng làm đất trồng trọt nhằm hỗ trợ nỗ lực thời chiến, bởi đất nông nghiệp tốt khi ấy đang khan hiếm. Đến năm 1921, khu đất nhường chỗ cho những ngôi nhà ngày nay tạo thành Whitmore Gardens, Leigh Gardens và Clifford Gardens.
Hiện trạng địa điểm
Khu vực đã được cải tạo hoàn toàn, với con đường dân cư mang tên Whitmore Gardens bao phủ phần đất từng là sân bóng.
Có vẻ một trong những lối vào trước đây nằm tại vị trí căn nhà số 80 College Road hiện nay. Ngoài ra, tôi rất thích thú khi thấy một phần lối vào còn lại vẫn tồn tại — giờ đây đó là con ngõ mang tên Pine Mews, ngay phía sau ga Kensal Rise.
LATIMER ROAD 1901-1902
QPR phát triển nhanh chóng về mức độ nổi tiếng trong giai đoạn này, và lượng khán giả cao nhất mùa tại Latimer Road là 12.000 người trong trận gặp Tottenham Hotspur ở Southern League ngày 28 tháng 12 năm 1901.
Sân này không có phòng thay đồ. Thực tế, các cầu thủ Rangers phải thay trang phục tại quán rượu Latimer Arms rồi mặc nguyên bộ đồ thi đấu chạy bộ dọc con đường để tới sân. Trên chặng đường ấy, họ được một số cậu bé không đủ khả năng trả phí vào cửa 1 penny (1d) để xem bóng đá reo hò cổ vũ và chạy theo.
Latimer Arms là một quán rượu nổi tiếng vì từng xuất hiện với tên hư cấu “Skinners Arms” trong loạt phim hài Steptoe & Son của BBC1. Đáng tiếc, quán rượu ngoài đời thực đã đóng cửa vào đầu những năm 1990.
Để xác định chính xác vị trí sân Latimer Road của QPR, tôi nghiên cứu một tấm bản đồ khu vực từ năm 1893. Bản đồ cho thấy hai địa điểm có khả năng từng là sân bóng.
Địa điểm đầu tiên là khu đất trống phía đông Latimer Road và phía nam “Tennis Grounds”. Khả năng thứ hai là St Quintin Park trên St Quintin Avenue, hơi chếch về phía đông bắc Latimer Road. Tôi cũng nhận thấy ký hiệu “P.H.”, tức quán rượu, được đánh dấu ở đầu cực nam Latimer Road.
Cẩm nang QPR mùa 1902/03 tiết lộ câu lạc bộ rời Latimer Road vì “sự phản đối đầy thành kiến…tại khu vực Notting Hill”, khi cư dân địa phương gọi các cầu thủ Rangers là “những kẻ ngốc lấm lem bùn đất”.
Hiện trạng địa điểm
Điều đầu tiên tôi nhận thấy là khu đất trống phía đông Latimer Road hiện đã được xây kín bằng nhà ở. Sau đó, tôi tới địa điểm của St Quintin Park, nơi vẫn được duy trì làm khu vui chơi giải trí. Khu đất được West London Bowling Club và Kensington Memorial Park cùng sử dụng, nhưng không còn dấu tích nào của sân bóng.
Sau đó, tôi đi bộ về phía nam trên Latimer Road để xem Latimer Arms có thể từng nằm ở đâu. Chính lúc này, tôi đã có một phát hiện phi thường!
Tòa nhà mà tôi nhận ra từ Steptoe & Son vẫn còn tồn tại! Nó không còn là quán rượu, nhưng căn cứ vào số lượng chuông cửa tại lối vào chính, nơi này hiện được sử dụng làm các căn hộ.
Vì vậy, tôi vô cùng vui mừng khi tìm thấy tòa nhà phòng thay đồ lâu đời nhất còn tồn tại của QPR.
HORSE RING 1904-1907
Đây từng là một phần của khu triển lãm khổng lồ thuộc Hiệp hội Nông nghiệp Hoàng gia tại Park Royal, London NW10.
Khu vực được xây dựng vào năm 1902, khi Hiệp hội Nông nghiệp Hoàng gia quyết định lập một địa điểm cố định cho Triển lãm thường niên nhằm giới thiệu những bước phát triển mới nhất trong nông nghiệp, liên quan tới máy móc và vật nuôi.
Các sân trình diễn và khán đài được dựng lên, còn quán rượu kiêm khách sạn “The Plumes” được xây bên trong khuôn viên để phục vụ đồ uống giải khát.
Khi Queens Park Rangers buộc phải rời Latimer Road vào năm 1904, Horse Ring thuộc khu triển lãm của Hiệp hội Nông nghiệp Hoàng gia bắt đầu được cho thuê.
Sân vận động hình bầu dục này có một khán đài lớn ở phía bắc, một khán đài nhỏ hơn ở phía nam và hai tầng bờ dốc phía sau mỗi khung thành. Tổng sức chứa là 40.000 người, trong đó có 5.000 chỗ dưới mái che.
Rangers thi đấu tại Horse Ring trong ba năm, thu hút tới 16.000 khán giả cho các trận đấu ở Southern League.
Đáng tiếc, lượng khách tham dự các triển lãm của Hiệp hội Nông nghiệp Hoàng gia bắt đầu giảm sút và hiệp hội kết luận địa điểm cố định này không thành công. Vì vậy, các triển lãm quay lại hình thức lưu diễn trên toàn quốc, còn tổ hợp Park Royal được bán để phát triển công nghiệp.
Sau đó, địa điểm này trở thành nơi đặt nhà máy bia Guinness khổng lồ cho tới khi hoạt động sản xuất Guinness tại đây chấm dứt vào năm 2005. Toàn bộ nhà máy bia Park Royal bị phá dỡ một năm sau đó.
Hiện trạng địa điểm
Một tòa nhà văn phòng lớn chi phối toàn bộ cảnh quan. Không còn bất kỳ dấu tích nào của sân bóng Horse Ring.
Nhưng khi đi dọc Abbey Road, tôi nhìn thấy một cảnh tượng tuyệt vời ngay trước mắt! Tòa nhà quán rượu kiêm khách sạn The Plumes vẫn còn nguyên vẹn! Tôi tự hỏi tỷ lệ cược cho khả năng đó xảy ra sẽ là bao nhiêu? Hiện nơi đây là một trung tâm hội nghị và tiệc chiêu đãi.
Vì vậy, dù Horse Ring đã biến mất, tôi vẫn tìm thấy phần cuối cùng còn sót lại của khu triển lãm thuộc Hiệp hội Nông nghiệp Hoàng gia… trên thực tế chính là quán rượu trước trận nguyên bản của QPR!
SÂN VẬN ĐỘNG PARK ROYAL 1907-1915
Queens Park Rangers chuyển tới đây, chỉ cách Horse Ring nói trên 400 yard về phía đông nam.
Sân vận động Park Royal nằm giữa Coronation Road và ga đường sắt Park Royal hiện không còn tồn tại, vốn nằm phía tây ga tàu điện ngầm Park Royal ngày nay.
Sau khi ga Park Royal mở cửa năm 1903, Công ty Đường sắt Great Western quyết định xây một sân vận động kế bên trên khu đất rộng hai mẫu Anh rưỡi. Công trình tiêu tốn 11.000 bảng và gần như là bản sao sân Ayresome Park của Middlesbrough FC.
Sân vận động Park Royal được công bố có sức chứa 60.000 người, với 4.000 ghế ngồi và 9.000 chỗ dưới mái che. Người hâm mộ QPR chỉ mất vài giây đi bộ từ ga đường sắt tới sân.
Ở phía giáp đường sắt có một khán đài ghế ngồi lớn cùng khu khán giả đứng có mái che, còn ba phía kia là các bậc khán đài dốc và hàng rào chống chen lấn.
Lượng khán giả cao nhất từng được ghi nhận tại sân Park Royal là 29.786 người, trong trận đại chiến tranh ngôi đầu Southern League với Plymouth Argyle vào ngày Giáng sinh năm 1907. Trận đấu kết thúc với tỷ số 0-0.
Đáng tiếc, QPR buộc phải rời sân Park Royal khi địa điểm này bị quân đội trưng dụng làm nơi huấn luyện trong Thế chiến thứ nhất vào tháng 2 năm 1915. Sân vận động sau đó bị phá dỡ.
Hiện trạng địa điểm
Sân từng nằm tại khu vực ngày nay là Johnsons Way và Sovereign Park. Những con đường này hiện tập trung các cơ sở công nghiệp và không còn dấu tích nào của sân Park Royal.
SÂN VẬN ĐỘNG WHITE CITY 1912, 1931-1933 VÀ 1962-1963
Vào dịp lễ Phục sinh năm 1912, một cuộc đình công của thợ mỏ đã xảy ra. Cuộc đình công ảnh hưởng nghiêm trọng đến nguồn cung than cho Công ty Đường sắt Great Western, khiến họ không thể vận hành tàu hơi nước tới Park Royal, nơi Queens Park Rangers đặt sân nhà ngay cạnh nhà ga.
Do phần lớn người hâm mộ thời ấy di chuyển tới các trận đấu bằng tàu hỏa, Rangers quyết định chuyển hai trận Southern League gặp Southampton và Stoke sang sân vận động White City khổng lồ. Người hâm mộ QPR có thể dễ dàng tới đây vì sân nằm gần một ga tàu điện ngầm tại Shepherd’s Bush.
Các bài báo cũ đề cập tới lượng khán giả 62.000 người trong trận gặp Southampton và 20.000 người ở trận đấu với Stoke. Những con số này có vẻ đã được phóng đại phần nào, bởi lượng khán giả sân nhà trung bình của QPR trong mùa 1911/12 chỉ là 13.750 người.
Sân vận động White City ban đầu được xây dựng cho Thế vận hội Mùa hè 1908. Vua Edward VII khánh thành sân vào ngày 27 tháng 4 năm 1908 và nơi đây tổ chức nhiều môn thể thao, bao gồm đua chó săn và đua mô tô tốc độ.
Sân vận động là một phần của Triển lãm Pháp-Anh, nơi 20 cung điện khổng lồ cùng 120 tòa nhà triển lãm được lực lượng lao động gồm 15.000 người dựng lên trên khu đất rộng 143 mẫu Anh. Triển lãm quảng bá những thành tựu công nghiệp của Pháp và Anh, thu hút hơn tám triệu lượt khách. Được xây bằng thép và bê tông, các tòa nhà trang trí cầu kỳ đều được quét vôi trắng — vì thế mới có tên “White City”.
Chi phí xây dựng sân vận động lên tới 85.000 bảng. Theo kế hoạch ban đầu, đây sẽ là một “Đấu trường La Mã của London” với 367.000 chỗ ngồi!
Tuy nhiên, khi hoàn thành, sân vận động White City thực tế phục vụ được 130.000 khán giả, trong đó có 60.000 ghế ngồi và 20.000 chỗ dưới mái che. Bao quanh sân bóng là một đường chạy bộ và một đường đua xe đạp. Đây là địa điểm thể thao lớn nhất từng được xây dựng tại Anh.
Sau các trận đấu dịp lễ Phục sinh năm 1912, Queens Park Rangers còn có thêm hai giai đoạn thi đấu tại sân White City, từ năm 1931 đến 1933 và từ năm 1962 đến 1963. Trong cả hai lần, địa điểm này đều tỏ ra không phù hợp vì lượng khán giả bóng đá ít ỏi bị lọt thỏm giữa không gian khổng lồ. Đáng chú ý, người hâm mộ QPR phàn nàn rằng họ phải ngồi quá xa mặt sân do những đường chạy bao quanh.
Dù vậy, QPR vẫn lập kỷ lục khán giả sân nhà cao nhất lịch sử câu lạc bộ với 41.097 người tại White City vào ngày 9 tháng 1 năm 1932, khi đánh bại Leeds United 3-1 ở Vòng ba FA Cup.
Sân vận động White City cuối cùng bị phá dỡ vào năm 1985.
Hiện trạng địa điểm
Sân đấu hình bầu dục từng nằm ở đầu South Africa Road — chỉ cách đại bản doanh hiện tại của QPR tại Loftus Road 250 yard. Không còn bất cứ thứ gì từ sân White City vì toàn bộ khu đất đã được tái phát triển thành các tòa nhà của BBC và bãi đỗ xe.
*Ảnh trong bài viết này thuộc bản quyền của Tony Incenzo*